Taş ocakları dosya haberimizin bu haftaki konuğu, İstanbul Üniversite Orman Fakültesi Toprak İlmi ve Ekoloji Anabilim Dalı Emekli Öğretim Üyesi Prof. Dr. M. Doğan Kantarcı. Daha önceki haberlerimizde taş ocaklarının yerel halka, sağlığa ve tarım alanlarına verdiği doğrudan zararları ele almıştık; bu hafta ise Istrancalar’dan Trakya’ya uzanan ekolojik kırımın kök nedenlerini, ÇED muafiyeti oyunlarını, yeraltı su akiferlerinin nasıl yok edildiğini ve yerel halkın bu süreçte verebileceği hukuki mücadele yöntemlerini Prof. Dr. Doğan Kantarcı’nın bilimsel çalışmaları ve saha gözlemleri eşliğinde ele alıyoruz.
Trakya’nın verimli topraklarında, ormanların ortasında ya da köylerin yanı başında açılan her yeni taş ocağı, yalnızca bir hammadde çıkarma noktası değil; bulunduğu coğrafyanın ekolojik dengesini temelden sarsan çok katmanlı bir yıkım zinciri yaratıyor. Daha önceki dosyalarımızda, taş ocaklarının yerleşim yerlerinde yarattığı toz bulutlarını, tarım ürünlerine verdiği zararları ve halk sağlığını nasıl tehdit ettiğini ayrıntılarıyla ele almıştık. Ancak tablonun arkasındaki mekanizma çok daha derin: Yıllardır taş ocakları, ormansızlaşma ve toprak ekolojisi üzerine saha çalışmaları yürüten Prof. Dr. M. Doğan Kantarcı’ya göre, açılan her ocak doğanın binlerce yılda ördüğü su sızıntı yollarını kesiyor, yer altı kaynaklarını kurutuyor ve üretim bittikten sonra bile bölgeyi terk edilmiş birer çoraklık alanına dönüştürüyor.
Toz Bulutları ve “Fizyolojik Kuraklık”
Taş ocaklarının çevreye verdiği zararlar yalnızca yeraltı sularıyla sınırlı değil. Patlatmaların yarattığı sismik sarsıntılar (Kandilli Rasathanesi kayıtlarına deprem olarak yansıyan patlamalar) köylerdeki evlerin duvarlarını çatlatırken, kırma-eleme tesisleri ve kamyon nakliyatından yayılan kireç tozları tarım alanlarını mahvediyor.
Prof. Dr. Doğan Kantarcı, bitki yaprakları üzerinde biriken kireç tozlarının yarattığı mekanizmayı şöyle anlatıyor:
“Gece nemi ile nemlenen kireç tozu gündüz kuruyarak yaprak yüzeyinde kabuklaşır. Yeterli güneş enerjisi alamayan yaprağın fotosentez ve solunum gücü azalır. İnce toz gözenekleri tıkadığı için bitki sürekli terleme ile su kaybeder; buna ‘fizyolojik kuraklık’ denir. Ayrıca kireç tozları çiçeklerin yumurtalık borusundaki sıvıyı kurutarak döllenmeyi engeller; ağaç çiçek açar ama meyve vermez.”
Çorlu Karatepe Örneği: Eklemli Bazalt ve “Çöplük” Tehdidi
Trakya’da taş ocaklarının tahribatını ve üretim bittikten sonra kalan çukurların akıbetini konuşurken en kritik örneklerin başında Çorlu Karatepe geliyor. Çorlu’nın 7 kilometre güneybatısında, 221 metre yükseltiye sahip olan Kara Tepe, Pleistosen devrine ait bir bazalt yükselmesi. Bölgenin adını alan bu eklemli bazalt yapısı, magmanın soğurken oluşturduğu sık çatlak sistemleri barındırıyor. Bu çatlaklar yağmur sularının derinlere sızarak çevredeki tarım alanlarını ve yer altı su kaynaklarını beslemesini sağlıyor.
Ancak ocak faaliyetleri ekonomik sınırına ulaşıp terk edildikten sonra ortaya çıkan devasa çukurlar için gündeme getirilen “çöplük” projeleri, bölge halkı ve ekosistem için yeni bir tehlikenin kapısını aralıyor. Prof. Dr. M. Doğan Kantarcı, “Çorlu Kara Tepe Taş Ocaklarının Çöplük Yapılması Konusunda Ekolojik Bir Değerlendirme” başlıklı çalışmasında, tarım alanları ve köylerin ortasındaki bu tepeye katı atık tesisi kurulmasının kabul edilemez olduğunu vurguluyor:
“Karatepe’deki eklemli bazaltın çatlak sisteminden yağışlar yer altı suyuna sızar. Siz tarım alanlarının yukarısına, o çatlaklı yapının tepesine çöplük yapıp ‘geomembran sereceğiz’ derseniz o yanıltıcıdır. Bölge aktif bir deprem kuşağındadır; Marmara Denizi’ndeki fay hatları ve Eskişehir-Lüleburgaz fayı hemen yakındadır. Bir depremde tonlarca yükün altında o plastik örtü (geomembran) yırtılır veya ek yerlerinden açılır. Zehirli sular yer altı su kaynaklarına ve tarım alanlarına karışır.”
Kantarcı, Çorlu’nun bozkırın ortasındaki bu en hâkim ve serin tepesinin bir kirlilik merkezine dönüştürülmek istenmesi yerine, yaz aylarında halkın nefes alabileceği parklar, spor alanları, yüzme havuzları ve hatta bölgedeki balık popülasyonunu destekleyecek balık yetiştirme havuzları olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor.

Taş Ocakları Doğal Afet Üretiyor
İstanbul’daki büyük sellerin ve Vadi İstanbul’u basan taşkınların arkasındaki failin açılan taş ocakları olduğunu belirten Prof. Dr. M. Doğan Kantarcı, doğanın binlerce yılda ördüğü su sızıntı yollarının patlatmalarla nasıl katledildiğini şu çarpıcı örnekle açıklıyor:
"Vadi İstanbul’u sel bastı. Vadi İstanbul’a gelen, yamaçtan gelen böyle gürül gürül akan bir su vardı; Cendere. Ben Cendere’yi çalıştım, bütün Trakya’yı çalıştım. Trakya’yı ilk olarak çalıştığımda Cendere’yi de çalıştım, çok dar bir yarıntıdır orası. Orada bir taş ocağı kurdular. O taş ocağına düşen yağış, o Vadi İstanbul’u rezil rüsva etti, arabaları sürükleyen o yağıştı. Vadi İstanbul’un o beton çölüne düşen yağışı kanalizasyon boşaltamadı, alt katlar arabaların üstüne çıktı çamur. Ama o gürül gürül akan su, o taş ocağına gelen yağıştı."
Ormanların ve dağlık arazilerin en önemli işlevlerinden biri, düşen yağışı gözenekli toprak örtüsü ve anakaya çatlak sistemi üzerinden süzerek yeraltı sularına ve kaynaklara ulaştırmak. Ancak taş ocaklarında açılan dik yarmalar bu doğal çatlak sistemini kesiyor. Suyu emmesi gereken zemin betonlaşmış ya da kayarlaştırılmış bir havza gibi çalıştığı için, en küçük sağanak yağışlar bile doğrudan yüzeysel akışa (sele) dönüşüyor. Kantarcı, Trakya’da beklenen ani hava değişimleri ve poyrazla birlikte benzer risklerin altını çizerek, plansız ocakların her yağmurda yeni afetler üreteceğini vurguluyor.
İstanbul ve Çevresinde Kırmataş Ocaklarının Tarihsel Bilançosu
Taş ocaklarının yarattığı bu yıkım, yeni bir olgu değil. İstanbul Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Maden Mühendisliği Bölümü akademisyenlerinin 2003 yılında yayımladığı “İstanbul İli ve Çevresinde Bulunan Kırmataş Ocaklarına Genel Bir Bakış” başlıklı kapsamlı envanter çalışması, kentin ve Trakya’nın çeperlerindeki bu tahribatın geçmişini gözler önüne seriyor.
Söz konusu raporda; İstanbul’un Rumeli yakasında Cendere, Cebeci ve Çatalca, Anadolu yakasında ise Gebze ve Ömerli olmak üzere 5 ana bölgede yoğunlaşan kırmataş ocaklarının haritası çıkarılmıştı. Raporda, Bakırköy, İstinye, Kartal ve Kanlıca gibi geçmişte üretim yapılan pek çok ocağın zamanla yoğun şehirleşmenin ortasında kalarak kapandığı, ancak faaliyetlerin bu kez su havzalarına, ormanlara ve tarım alanlarına doğru yayıldığı vurgulanıyordu. 2000’li yılların başında bile küçük ve orta ölçekli işletmelerin denetimsizliği, delme-patlatma faaliyetlerinin yarattığı toz, gürültü ve titreşim sorunları raporda açıkça yer bulmuştu. Ancak aradan geçen yıllarda bu envanterler ders çıkarılmak yerine, yeni ruhsatlarla ve artan kapasitelerle ekolojik kırımın alanını daha da genişletti.
ÇED Muafiyeti ve 25 Hektar Oyunu
Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) ruhsat süreçlerinde Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) zorunluluğundan kaçmak için sıkça başvurulan yöntemlerden biri, alanların 25 hektarın altında gösterilmesi. Şirketler bu yasal eşikten kaçınmak için projelerini küçük parsellere bölüyor veya kapasite artışlarıyla yavaş yavaş sahayı genişletiyor.
Prof. Dr. M. Doğan Kantarcı, bu ruhsat oyunlarını ve hukuki mücadelenin sınırlarını şu sözlerle anlatıyor:
“25 hektardan fazla büyüklükteki açık ocak işletmelerinde ne ocağı olursa olsun ÇED raporu istiyorlar. Alanlar 18-20, bazen 24 hektar gösteriliyor. Çalıştırdıktan sonra ‘burası bitti, bir 10 hektar ya da 5 hektar daha genişletmek istiyorum’ diyerek izin alıyorlar. Dereköy’den Kofçaz’a giderken iki köyün sınırına iki ayrı altın ocağı müracaatı yapmışlar; birini bir köye, diğerini öbür köye bağlayıp alanları 24 ve 22 hektar göstermişler. Uyanıklık yapıyorlar.”
Çevre dostlarının bu tür hukuki süreçleri takip ederek davalar kazandığını, kendisinin de bilimsel olarak bu süreçlere destek verdiğini belirten Kantarcı, ancak davanın kazanılmasının bile ekolojik yıkımı durdurmaya yetmediğine dikkat çekiyor:
“Davaları kazanmak yetmiyor. Çünkü taş ocağının üstündeki toprak gidiyor. Binlerce yıldır oluşmuş olan ormanın çalılarını, ağaçlarını, her sene kesilip çalılaşan bitkilerin kök sistemlerini bir kez yok ettiniz mi, orası buğday tarlası değil ki; o kireç taşının çatlaklı yapısı içindeki kök sistemini, toprağı yeniden yerine koymanız binlerce yıl sürüyor. Arazi giderek harap oluyor, yok oluyor.”
Halk Ne Yapmalı? Durum Tespit Davasının Önemi
Hukuki süreçlerde karşılaşılan zorluklara da değinen Kantarcı, taş ocağı başvurularında veya ÇED muafiyetlerinde halkın geç kalmadan harekete geçmesi gerektiğinin altını çiziyor. Birçok köyde muhtarların veya halkın sürecin başında yeterince bilgilendirilmediğini ya da manipüle edildiğini belirten Kantarcı, ilk adımda atılması gereken hukuki adımı şöyle açıklıyor:
“İş başında önlerseniz zarar oluyor ama telafisi imkansız bir yıkım olmuyor. Böyle bir olayla karşılaştığınız vakit öncelikle durum tespit davası açarsınız. Bu davada hakime buranın 20 hektar veya 18 hektar gösterilerek ÇED’den kaçırıldığını, bölgeye vereceği ekolojik ve tarımsal zararları bilimsel olarak ortaya koyarsınız. Hakim bilirkişi atar ve bu tespit üzerinden ocağın açılması önlenir. İş büyüdükten sonra dava açmak hem daha maliyetli hem de yıkım gerçekleştikten sonra çok daha zordur.”

Çözüm Nerede? Trakya Bu Yükü Kaldırabilir mi?
MAPEG’in sürekli yeni sahaları ihaleye çıkardığı ormanlar, köyler ve tarım alanları bu ekolojik külfeti daha ne kadar taşıyabilir? “Trakya büyük yükü kaldırabilecek mi?” sorusunu yönelttiğimiz Prof. Dr. Doğan Kantarcı, bölgenin taşıma kapasitesinin çoktan aşıldığını net bir dille vurguluyor.
Bugün Türkiye’de ve Trakya’da açılan taş ocaklarının arkasındaki “kalkınma ve inşaat” söylemini eleştiren Kantarcı, ortada gerçek bir ihtiyaçtan ziyade rant odaklı bir üretim döngüsü olduğunu belirtiyor:
“Türkiye’de artık taş ocaklarının sayısı doldu mu? Tabii ki doldu. Bu kadar inşaata gerek var mı? Yaptın yaptın binalar, evler, daireler yaptın. Satılan var mı? Duruyor. Neden? Çünkü ihtiyaç yoktu ona.”
Çimento fabrikalarının ve maden ocaklarının iç piyasa talebinden ziyade ihracat odaklı çalıştığına dikkat çeken Kantarcı, bu durumun ülkenin doğasını ve geleceğini dış pazarlar uğruna feda etmek anlamına geldiğini ifade ediyor:
“Çimento fabrikası niye kuruyorsunuz? İhtiyacınız var mı? İhtiyacınız olduğu kadar... Çimento ihraç etmek için kalkıp yaparsanız, Türkiye’nin taşını toprağını yok edip dışarı satıyorsunuz. Siz bir firma kurup, benim taşımı toprağımı kazıp çimentoya dönüştürüp satacaksınız, kasanızı dolduracaksınız. Ama halkıma ve ülkeme zarar vereceksiniz. Bana bir kayalık bırakacaksınız geriye. Öyle bir yetkiniz yok!”
Peki, Trakya gibi su havzaları ve tarım topraklarıyla çevrili bir coğrafyada taş ihtiyacı nasıl karşılanacak? Kantarcı’ya göre çözüm son derece net:
“Trakya’da taş ocağı açılacak yer pek yok. ‘E bize taş lazım’ diyorsanız; Anadolu’da tarıma elverişli olmayan kurak, kayalık ve çıplak yerlerden trenle, vagonla getireceksiniz. Ya da getiremiyorsanız yapmayacaksınız, taş kullanmayacaksınız! Ormanları, otlakları, tarım alanlarını açıp taş çukurlarına dönüştürmenin bir firmaya faydası olabilir ama ülkeye ve halkın devamlılığına faydası yok. Kayalık haline getirilmiş arazide ot bitmez, ağaç yetişmez.”
Sesimize Pay olmak için takip edin!
Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin: info@sespayi.com
Hak Sahibi / Yazar: Fatma BOZ
Web Sitemiz: sespayi.com
Sosyal Medya Hesaplarımız:
Bu içerik Dijital Medya Araştırmaları Derneği’nin bir operasyonu olan NewsLabTurkey tarafından desteklenen bir medya geliştirme projesinin parçası olarak yayınlanmıştır. İçeriğin sorumluluğu tamamen Ses Payı’na aittir ve Dijital Medya Araştırmaları Derneği’nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.



